Pokrzywka z zimna to nie tylko bąble po mrozie. Sprawdź, kiedy robi się groźna

Zimowy spacer, chłodna kąpiel, a nawet zwykły przeciąg – u niektórych osób kontakt z zimnem wywołuje na skórze bąble, zaczerwienienie i uporczywy świąd, a czasem nawet niepokojący obrzęk twarzy lub ust. To pokrzywka z zimna – jedna z odmian pokrzywki fizykalnej, która w większości przypadków jest po prostu uciążliwą dolegliwością, ale u części pacjentów potrafi wywołać znacznie poważniejszą reakcję ogólnoustrojową. Sprawdź, jak ją rozpoznać i kiedy objawy wymagają pilnej konsultacji.

Pokrzywka z zimna – co to jest i komu najczęściej się zdarza?

Pokrzywka z zimna to jedna z odmian pokrzywki fizykalnej, czyli reakcji skórnej wywoływanej przez konkretny bodziec zewnętrzny. Wyzwalaczem jest niska temperatura: mróz, chłodny wiatr, zimna woda albo nagłe wychłodzenie skóry po wyjściu z ciepłego pomieszczenia. Kontakt z zimnem uruchamia uwalnianie histaminy z komórek, co prowadzi do powstawania bąbli pokrzywkowych, zaczerwienienia i świądu. Z tego powodu używa się czasem określenia „alergia na zimno”, choć jest to nazwa będąca uproszczeniem.

Schorzenie częściej występuje u młodych dorosłych i dzieci, ale może pojawić się u pacjentów w każdym wieku. Określenie „pokrzywka indukowana zimnem” dobrze oddaje mechanizm problemu, bo objawy rozwijają się krótko po ekspozycji na niską temperaturę i zwykle ustępują po ogrzaniu skóry. U większości pacjentów reakcja ogranicza się do skóry, jednak u części osób może mieć przebieg ogólnoustrojowy, z obrzękiem naczynioruchowym i innymi objawami wymagającymi szybkiej oceny lekarskiej.

Objawy pokrzywki z zimna

Symptomy pojawiają się szybko po ekspozycji na chłód i najczęściej obejmują miejsce kontaktu z zimnem.

Typowe objawy to:

• bąble pokrzywkowe,
• świąd,
• zaczerwienienie.

U wielu pacjentów dolegliwości ustępują po ogrzaniu skóry, od kilkudziesięciu minut do kilku godzin.

Szczególnej uwagi wymagają jednak intensywne objawy ogólne – w tym obrzęk naczynioruchowy, czyli głębszy obrzęk skóry i tkanki podskórnej, który zwykle utrzymuje się dłużej niż bąble pokrzywkowe. Najczęściej dotyczy okolic, w których tkanka jest delikatniejsza lub kontakt z zimnem bywa bezpośredni:

• Twarz i powieki – obrzęk może zmieniać rysy twarzy i utrudniać otwieranie oczu.
• Usta – obrzęk pojawia się typowo po zimnych napojach, lodach lub innym zimnym pokarmie.
• Dłonie – to częsta lokalizacja po kontakcie z lodem, śniegiem lub zimną wodą.
• Gardło i krtań – to najgroźniejsza lokalizacja, bo obrzęk może utrudniać przepływ powietrza.

Jeśli więc pokrzywka z zimna przybiera formę obrzęku naczynioruchowego (szczególnie na obszarze twarzy, szyi oraz gardła), należy pilnie skorzystać z pomocy medycznej, ponieważ w skrajnych przypadkach stanowi to zagrożenie dla zdrowia i życia.

Co wywołuje reakcję na zimno?

Do wywołania objawów wystarcza kontakt skóry lub błon śluzowych z niską temperaturą, który prowadzi do uwalniania histaminy z komórek i wywołuje bąble pokrzywkowe, zaczerwienienie oraz świąd. U części pacjentów reakcja pojawia się po krótkim kontakcie z chłodem, ale istotna jest nie tylko sama temperatura, lecz także rozległość ekspozycji i szybkość wychłodzenia tkanek.

Najczęstsze wyzwalacze to:

• Zimna woda – kąpiel w chłodnym morzu, jeziorze lub basenie jest szczególnie ryzykowna, bo obejmuje dużą powierzchnię skóry jednocześnie.
• Mróz i chłodny wiatr – sprzyjają zmianom skórnym zwłaszcza na twarzy i dłoniach.
• Lody i produkty mrożone – mogą wywołać reakcję po bezpośrednim kontakcie ze skórą albo błoną śluzową jamy ustnej.
• Zimne napoje i pokarmy – zwiększają ryzyko obrzęku ust, języka, gardła lub krtani, co jest szczególnie niebezpieczne.
• Nagłe wychłodzenie – na przykład szybkie wyjście z ciepłego pomieszczenia na mróz albo pozostawanie w mokrym ubraniu przy niskiej temperaturze.

Największe ryzyko cięższej reakcji wiąże się z zanurzeniem w zimnej wodzie, bo chłód działa wtedy jednocześnie na dużą powierzchnię ciała, a także sytuacje związane ze spożywaniem zimnych napojów i pokarmów, ponieważ może wywołać obrzęk gardła i krtani. Krótki kontakt z zimnym przedmiotem zwykle daje odczyn miejscowy, natomiast rozległa ekspozycja może sprzyjać objawom ogólnoustrojowym.

Jak rozpoznaje się pokrzywkę z zimna?

Podejrzewając u siebie pokrzywkę z zimna, pacjent powinien zgłosić się do dermatologa, alergologa lub lekarza rodzinnego. Dobrze, by przygotował informacje o tym, po jakim kontakcie z zimnem pojawiają się bąble, świąd lub obrzęk, jak szybko rozwija się reakcja i po jakim czasie ustępuje. Istotne znaczenie ma też to, czy występowały epizody obrzęku naczynioruchowego, duszności albo objawy po zimnych napojach czy kąpieli w chłodnej wodzie.

Ścieżka diagnostyczna obejmuje zazwyczaj:

• Wywiad lekarski – ocena okoliczności występowania objawów, ich nasilenia, lokalizacji i czasu trwania.
• Test z kostką lodu – gabinetowa próba prowokacyjna, stosowana jako podstawowe badanie potwierdzające.
• Standaryzowane testy prowokacyjne – rozszerzona diagnostyka przy niejednoznacznym obrazie albo potrzebie określenia progu reakcji.
• Ocena możliwej formy wtórnej – uwzględnienie czasu trwania dolegliwości i chorób współistniejących, jeśli obraz kliniczny budzi takie podejrzenie.

Warto pamiętać, że ujemny wynik testu z lodem nie wyklucza choroby. Zdarza się, że reakcja pojawia się dopiero przy rozległej ekspozycji na zimno - na przykład podczas zanurzenia w chłodnej wodzie, a nie po krótkim kontakcie z małą powierzchnią skóry.

Pokrzywka z zimna a reakcja ogólnoustrojowa

U większości pacjentów objawy ograniczają się do skóry, ale pokrzywka z zimna może też wywołać reakcję ogólnoustrojową. Wtedy do bąbli, świądu i obrzęku dołączają duszność, chrypka, zawroty głowy, uczucie osłabienia, a w najcięższych przypadkach także omdlenie. Taki obraz symptomów może odpowiadać anafilaksji, czyli gwałtownej reakcji obejmującej kilka układów organizmu, która wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Największe ryzyko ciężkiego epizodu wiąże się z zanurzeniem w zimnej wodzie, bo chłód działa wtedy jednocześnie na dużą powierzchnię skóry. To sprzyja rozległemu uwalnianiu histaminy, spadkowi ciśnienia i utracie przytomności, a w wodzie dodatkowo zwiększa ryzyko utonięcia.

Szczególną czujność powinny budzić towarzyszące pokrzywce:

• Duszność i chrypka – mogą wskazywać na obrzęk górnych dróg oddechowych.
• Zawroty głowy, osłabienie, omdlenie – sugerują reakcję ogólnoustrojową ze spadkiem ciśnienia.
• Objawy po kąpieli w zimnej wodzie – to okoliczność szczególnie niebezpieczna u osób z rozpoznaną pokrzywką z zimna.

Przy takich objawach potrzebna jest pilna pomoc medyczna. Osoby z rozpoznaniem pokrzywki z zimna powinny też omówić z lekarzem, czy w danym przypadku zasadne jest posiadanie i stosowanie autostrzykawki z adrenaliną - zwłaszcza jeśli wcześniej wystąpiły już cięższe reakcje po ekspozycji na zimno.

Pokrzywka z zimna a inne pokrzywki fizykalne

Zimno jest tylko jednym z fizycznych bodźców, które mogą wywoływać bąble pokrzywkowe, dlatego pokrzywkę z zimna zalicza się do pokrzywek fizykalnych, czyli przewlekłych pokrzywek indukowanych. Do tej samej grupy należą także: pokrzywka słoneczna po ekspozycji na promieniowanie UV, pokrzywka cholinergiczna po wzroście temperatury ciała (na przykład podczas wysiłku, gorącej kąpieli lub stresu), pokrzywka kontaktowa po zetknięciu skóry z określoną substancją oraz pokrzywka dermograficzna, w której bąbel pojawia się po potarciu lub podrapaniu skóry.

Rozróżnienie tych rodzajów pokrzywki to fundament diagnostyki różnicowej, a pod uwagę brane są poniższe cechy:

• bodziec wywołujący – zimno, promieniowanie UV, wzrost temperatury ciała, kontakt z substancją lub tarcie skóry,
• czas pojawienia się reakcji – czy bąble rozwijają się w ciągu minut po ekspozycji, czy później,
• wygląd zmian – drobne, punktowe bąble częściej przemawiają za postacią cholinergiczną, a zmiany układające się wzdłuż linii drapania za dermografizmem,
• zakres reakcji – czy zmiany pozostają w miejscu kontaktu, co częściej wskazuje na pokrzywkę kontaktową.

U części pacjentów współistnieje więcej niż jedna forma pokrzywki fizykalnej, dlatego sam opis objawów nie zawsze wystarcza do rozpoznania. Ostateczne różnicowanie opiera się na testach prowokacyjnych dobranych do podejrzewanego bodźca oraz na ocenie przez dermatologa lub alergologa.

Leczenie pokrzywki z zimna

Podstawą postępowania jest ograniczenie ekspozycji na zimno, a zwłaszcza na sytuacje związane z dużą powierzchnią wychłodzenia, takie jak kąpiel w chłodnej wodzie, pływanie czy nurkowanie. Ważne jest też unikanie zimnych napojów i pokarmów, jeśli wcześniej wywoływały obrzęk ust, języka albo gardła.

Leczenie objawowe opiera się głównie na lekach przeciwhistaminowych drugiej generacji, które blokują receptor H1 i zmniejszają świąd, bąble oraz obrzęk. Gdy standardowe dawkowanie nie zapewnia wystarczającej kontroli objawów, lekarz może rozważyć jego zwiększenie.

Najczęściej stosuje się:

• Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji – przyjmowane regularnie, a u części pacjentów także przed planowaną ekspozycją na zimno.
• Unikanie wyzwalaczy – ograniczenie kontaktu z zimną wodą, mrozem, chłodnym wiatrem oraz zimnymi napojami i pokarmami.
• Indukcję tolerancji na zimno – kontrolowany, stopniowo wydłużany kontakt skóry z chłodem pod nadzorem lekarza; tę metodę rozważa się w wybranych przypadkach.
• Autostrzykawkę z adrenaliną – rozważaną u pacjentów z przebytą ciężką reakcją ogólnoustrojową lub wysokim ryzykiem takiej reakcji; lekarz decyduje, kto powinien ją nosić i kiedy dokładnie jej użyć zgodnie z indywidualnym planem postępowania.

Indukcja tolerancji na zimno wymaga regularności, bo po przerwaniu ekspozycji uzyskany efekt może się cofać. Decyzję o takiej metodzie podejmuje się indywidualnie, po ocenie nasilenia objawów, wcześniejszych reakcji oraz codziennego narażenia na zimno.

Rokowanie i codzienne funkcjonowanie

Pokrzywka z zimna nie musi dokuczać pacjentowi przez całe życie. U części osób, szczególnie gdy objawy zaczęły się w dzieciństwie lub młodym wieku, dolegliwości ustępują samoistnie po kilku latach. U innych choroba trwa dłużej i daje nawroty przede wszystkim jesienią oraz zimą, choć reakcję mogą wywołać także zimne napoje, klimatyzacja albo kontakt z chłodną wodą latem. Rokowanie bywa dobre, jeśli rozpoznano wyzwalacze i wdrożono zasady ograniczające ryzyko cięższej reakcji.

W codziennym funkcjonowaniu najważniejsze jest przestrzeganie zasad bezpieczeństwa:

• Nie należy wchodzić samotnie do chłodnej wody po przebytym epizodzie reakcji ogólnoustrojowej.
• Należy unikać nagłego wychłodzenia dużej powierzchni skóry, bo właśnie taka ekspozycja częściej wiąże się z cięższym przebiegiem niż krótki kontakt z zimnym przedmiotem.
• Pacjent powinien mieć przy sobie lek przeciwhistaminowy H1, a po wcześniejszych ciężkich reakcjach także autostrzykawkę z adrenaliną, jeśli została zalecona przez lekarza.
• Pacjenci powinni poinformować bliskich i osoby towarzyszące podczas pływania lub wyjazdów o rozpoznaniu pokrzywki z zimna oraz o tym, jak reagować w razie duszności, chrypki, narastającego obrzęku twarzy albo gardła, zawrotów głowy czy utraty przytomności.

Regularna kontrola u alergologa lub dermatologa pomagają ocenić, czy przebieg choroby się zmienia i czy dotychczasowe leczenie pozostaje wystarczające.

Bibliografia

• Cold urticaria syndromes: diagnosis and management
• Cold urticaria - What we know and what we do not know
• Chronic inducible urticaria
• Cold urticaria
• Chronic inducible urticaria