Czy lipodemia zawsze wynika z nadwagi? Sygnały, które odróżniają ją od obrzęku

Pierwszym sygnałem, który może świadczyć o lipodemii, jest zmiana wyglądu nóg - stają się one coraz bardziej masywne, bolesne i często pojawiają się na nich siniaki. Co ważne, nie musi temu towarzyszyć wzrost masy ciała. Lipodemia to przewlekła i postępująca choroba tkanki podskórnej, która często bywa mylona z otyłością lub obrzękiem limfatycznym. Jak ją rozpoznać i leczyć?

Lipodemia - czym jest i kogo najczęściej dotyczy

Lipodemia, nazywana także obrzękiem tłuszczowym, jest przewlekłą chorobą podskórnej tkanki tłuszczowej. W jej przebiegu głównym problemem nie jest samo zwiększanie masy ciała, ale nieprawidłowe nagromadzenie tkanki tłuszczowej - najczęściej na nogach, czasem także na ramionach. Typowo lipodemia oszczędza stopy i dłonie, co ma znaczenie w diagnostyce różnicowej.

Lipodemia dotyczy niemal wyłącznie kobiet, u mężczyzn diagnozowana jest incydentalnie. Do czynników, które ją nasilają zalicza się zmiany i zaburzenia hormonalne, a więc okres dojrzewania, ciążę i menopauzę.

Do pozostałych przyczyn lipodemii należą:

• czynniki hormonalne,
• predyspozycje genetyczne,
• zaburzenia mikrokrążenia,
• stany zapalne i tendencja do włóknienia tkanek.

Niestety lipodemia bywa mylona z otyłością i obrzękami limfatycznymi - dotychczas nie udało się stworzyć testu, który pozwoliłby na jej szybkie wykrycie na podstawie prostych badań laboratoryjnych. Diagnostyka w dużej mierze opiera się więc na analizie objawów.

Objawy lipodemii

Najbardziej charakterystycznym symptomem lipodemii jest zaburzenie proporcji sylwetki - zazwyczaj jej dolna część, a szczególnie nogi, jest bardzo masywna, co wynika z nieproporcjonalnego nagromadzenia na tym obszarze tkanki tłuszczowej. W większości przypadków lipodemia ma charakter obustronny (obejmuje obie kończyny) i najczęściej nie obejmuje stóp. Jej cechą charakterystyczną jest również wpływ na estetykę skóry - staje się ona nierówna, jak przy cellulicie, a pod nią można wyczuć guzki tłuszczowe.

Pozostałe objawy lipodemii to:

• Ból kończyn — może występować także bez wyraźnego urazu i nie wynika wyłącznie z większej masy tkanki tłuszczowej,
• Tkliwość skóry i tkanki podskórnej — ucisk bywa nieprzyjemny lub bolesny.
• Łatwe powstawanie siniaków — nawet po niewielkim urazie, co wiąże się m.in. z kruchością drobnych naczyń i zaburzeniami mikrokrążenia.
• Uczucie ciężkości kończyn — zwykle nasila się po długim staniu lub siedzeniu.
• Obrzęk nasilający się w ciągu dnia — nogi stają się bardziej napięte i sprawiają wrażenie „pełnych”.

Połączenie bólu, skłonności do siniaków i charakterystycznego rozmieszczenia tkanki tłuszczowej pozwala na odróżnienie lipodemii od otyłości.

Stadia rozwoju choroby

Lipodemia jest chorobą o powolnym przebiegu. Wyróżniamy 3 stadia choroby:

1. Skóra kończyn jest gładka, ale pod jej powierzchnią można wyczuć niewielkie guzki (wielkości ziarenek grochu). Może pojawiać się uczucie ciężkości nóg pod koniec dnia.
2. Powierzchnia skóry staje się nierówna i pofalowana (przypomina bardzo zaawansowany cellulit). Guzki tłuszczowe powiększają się, a ból staje się wyraźniejszy.
3. Kończyny stają się bardzo masywne, mogą pojawić się nawisy tłuszczowe, które sprzyjają odparzeniom.

Objawy alarmowe

Lipodemia zwykle rozwija się powoli, a objętość tkanki tłuszczowej rośnie w czasie. Jednak warto zwrócić uwagę na ewentualne czerwone flagi, które powinny skłonić pacjentkę do pilnej diagnostyki. Należą do nich:

• Nagłe, niepokojące powiększenie kończyn - w szczególności asymetryczne.
• Miejscowe zaczerwienienie kończyny, uczucie ciepła, gorączka.
• Sączenie płynu z kończyny.
• Wystąpienie otwartych ran lub owrzodzeń.

Powyższe sygnały alarmowe nie są typowe w przebiegu lipodemii i wymagają pilnej oceny lekarskiej, ponieważ mogą wskazywać na inne choroby lub powikłania. Jeśli objawom towarzyszą gorączka, szybko narastający ból, wyraźne zaczerwienienie jednej kończyny albo nagłe pogorszenie stanu ogólnego, potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Jak rozpoznaje się lipodemię?

Rozpoznanie lipodemii opiera się przede wszystkim na wywiadzie medycznym i badaniu fizykalnym. Nie ma jednego prostego testu laboratoryjnego lub biomarkera, które pozwoliłyby łatwo zdiagnozować lipodemię.

Pacjenci często nie wiedzą, do jakiego specjalisty zgłosić się z podejrzeniem lipodemii. Diagnozowaniem i leczeniem tej choroby zajmuje się angiolog, chirurg naczyniowy lub flebolog. W pierwszej kolejności można jednak skorzystać z porady lekarza rodzinnego lub internisty, by otrzymać skierowanie do specjalisty i na podstawowe badania.

W diagnozowaniu lipodemii oceniamy:

• Wygląd kończyn i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej.
• Proporcje sylwetki.
• Moment pojawienia się objawów - oraz ich związek z okresem dojrzewania, ciążą lub menopauzą.
• Obecność objawów dodatkowych: ból i tkliwość przy ucisku, łatwe powstawanie siniaków, uczucie ciężkości i napięcia kończyn.
• Możliwość zredukowania obwodu kończyn pod wpływem diety lub ćwiczeń.

Z czym najczęściej różnicuje się lipodemię?

Bardzo ważnym etapem diagnostycznym w kontekście lipodemii jest jej różnicowanie z innymi problemami medycznymi, które mogą powodować zbliżone objawy. Lipodemia bywa mylona z otyłością i obrzękami limfatycznymi. Podobieństwa i różnice pomiędzy tymi schorzeniami prezentuje poniższa tabela.

*Objaw Stemmera to test polegający na próbie chwycenia fałdu skóry u nasady drugiego palca stopy. Jeśli skóra jest pogrubiona i nie da się jej uszczypnąć, najprawdopodobniej przyczyną nie jest lipodemia lecz obrzęk limfatyczny.

Lipodemia a nowotwór

Lipodemia nie jest chorobą nowotworową i zwykle nie prowadzi do tak groźnych powikłań. Brak leczenia może jednak spowodować trwałe uszkodzenie naczyń chłonnych, przez co rozwija się lipo-limfedema, a pacjentka wchodzi wówczas w grupę ryzyka związaną z samą limfedemą.

Przewlekły, wieloletni i masywny obrzęk limfatyczny z upośledzeniem lokalnej odporności (niezależnie od tego, czy wywołała go lipodemia, czy inna przyczyna) może w niezwykle rzadkich przypadkach predysponować do rozwoju mięsaka naczyniowego (angiosarcoma – tzw. zespół Stewarta-Trevesa). Należy jednak pamiętać, że jest to powikłanie skrajnie rzadkie, dotyczące ciężkiej niewydolności limfatycznej, a nie samej lipodemii.

Leczenie lipodemii

Leczenie lipodemii przeważnie ma charakter objawowy i wielokierunkowy. Głównym celem nie jest usunięcie nieprawidłowo rozmieszczonej tkanki tłuszczowej, ale zmniejszenie bólu, uczucia ciężkości i obrzęku, poprawa sprawności oraz spowolnienie postępu choroby. Podstawą postępowania pozostaje leczenie zachowawcze, a najlepsze efekty zwykle przynosi połączenie kilku metod.

W leczeniu lipodemii bardzo często stosuje się:

• Kompresjoterapię — wyroby uciskowe pomagają ograniczać obrzęk i uczucie ciężkości, a także poprawiają codzienne funkcjonowanie.
• Regularną aktywność fizyczną — zwykle najlepiej sprawdza się marsz, rower stacjonarny i ćwiczenia w wodzie, bo wspierają pracę mięśniowej pompy żylno-limfatycznej.
• Fizjoterapię — obejmuje m.in. terapię przeciwobrzękową, pracę nad zakresem ruchu, chodem i tolerancją wysiłku.
• Leczenie przeciwbólowe i modyfikację codziennych obciążeń — pomagają zmniejszyć dolegliwości i ułatwiają poruszanie się.

Leczenie objawowe nie eliminuje przyczyn i pełni objawów choroby, ale może spowolnić jej przebieg oraz podnieść znacząco komfort życia pacjentki. Wsparciem w terapii może być również odpowiednio skomponowana dieta, ale nie zastępuje ona leczenia zachowawczego. Jeśli mimo takiego postępowania objawy pozostają nasilone, u części pacjentek rozważa się leczenie zabiegowe, przede wszystkim liposukcję.

Dieta przy lipodemii

W kontekście lipodemii częste błędy pacjentów polegają na wierze w to, że dieta może wyeliminować problem. Tymczasem żadna dieta, nawet najbardziej rygorystyczna, nie usunie nieprawidłowo nagromadzonej tkanki tłuszczowej.

Odpowiednio skomponowana dieta, choć nie wyleczy lipodemii, może mieć znaczenie wspierające - dzięki niej można ograniczyć stany zapalne, tendencję do obrzęków wodnych oraz przeciwdziałać nadwadze i otyłości.

Ponieważ każdy pacjent jest inny, może mieć indywidualne nietolerancje pokarmowe i problemy żywieniowe, trudno o jedną dietę, która sprawdzi się u każdego. Warto więc skorzystać z porady dietetyka, by uzyskać spersonalizowaną poradę. Poniższe wytyczne mają wyłącznie orientacyjny charakter:

• Warto wybierać produkty o dużym potencjalne antyoksydacyjnym, a więc świeże warzywa i owoce, zdrowe tłuszcze (np. oliwa), ryby morskie, orzechy i nasiona.
• Lepiej unikać produktów przetworzonych, silnie solonych i słodkich, a także żywności typu fast-food.
• Wskazane jest spożywanie naturalnych probiotyków i kiszonek.
• Należy pamiętać o spożywaniu odpowiednich porcji wody dziennie - optymalnie 2-2,5 litra.

Leczenie zabiegowe lipodemii

Lipodemia to nie tylko uczucie ciężkości nóg i zaburzone proporcje sylwetki, ale też obciążenie psychiczne, trudności w codziennym życiu i ewentualne powikłania. U niektórych pacjentek, u których nie występują istotne przeciwwskazania do zabiegu, można rozważyć liposukcję, czyli operacyjne usunięcie patologicznie nagromadzonej tkanki tłuszczowej.

Liposukcja nie jest pierwszym etapem i główną metodą terapii, ale zabieg ten ma duże znaczenie wspomagające i poprawiające estetykę nóg, co dla wielu pacjentek ma ogromne znaczenie. Zwykle liposukcję rozważa się, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi satysfakcjonujących rezultatów.

Bibliografia

• Lipedema-Pathogenesis, Diagnosis, and Treatment Options
• Lipedema: Insights into Morphology, Pathophysiology, and Challenges
• Dietary supplements for lipedema