Leki światłouczulające zmieniają reakcję skóry na słońce. W jaki sposób?

Substancje światłouczulające, które są obecne w wielu lekach oraz preparatach roślinnych, zaburzają naturalną odporność skóry na promieniowanie słoneczne, przez co nawet krótka ekspozycja może wywołać rumień, pęcherze lub przebarwienia. Podobne ryzyko dotyczy również zabiegów wykorzystujących światło i lasery. Sprawdź, które grupy leków i substancji niosą takie ryzyko oraz dowiedz się, czy ich przyjmowanie wyklucza możliwość wykonania zabiegu lub ekspozycję na słońce.

Czym są substancje światłouczulające?

Substancje światłouczulające (określane również jako fotouczulające) to składniki leków, a także niektórych preparatów roślinnych i olejków eterycznych, które zmieniają reakcję skóry na promieniowanie UV. W efekcie ich przyjmowania skóra gorzej toleruje nawet codzienną ekspozycję na słońce i może zareagować wyraźniej niż zwykle, także po krótkim czasie spędzonym na zewnątrz.

W zależności od konkretnej substancji zawartej w leku, możemy mieć do czynienia z dwoma rodzajami reakcji:

• Reakcja fototoksyczna – występuje częściej i nie angażuje układu odpornościowego. Substancja pochłania promieniowanie UV, a powstała reakcja uszkadza komórki skóry, dlatego objawy przypominają silne oparzenie słoneczne i mogą pojawić się już po pierwszej ekspozycji na promieniowanie UV.
• Reakcja fotoalergiczna – ma podłoże immunologiczne. W tym wypadku promieniowanie UV zmienia strukturę substancji, przez co organizm rozpoznaje ją jako alergen. Objawy bardziej przypominają wyprysk alergiczny i zwykle pojawiają się z opóźnieniem.

Substancje fotouczulające są obecne nie tylko w lekach i ziołach, ale również w kosmetykach do użytku domowego oraz w preparatach stosowanych w gabinetach kosmetycznych. To dlatego po niektórych peelingach i kuracjach zaleca się bezwzględną fotoprotekcję skóry, aby zminimalizować ryzyko przebarwień.

Jakie mogą być objawy reakcji skórnej na substancję fotouczulającą?

Objawy najczęściej przypominają oparzenie słoneczne, ale pojawiają się szybciej i są nieproporcjonalnie nasilone względem czasu spędzonego na słońcu. Zmiany dotyczą głównie miejsc odsłoniętych, czyli twarzy, dekoltu, przedramion i grzbietów rąk. W reakcji fototoksycznej skóra czerwienieje, piecze i może boleć już po krótkiej ekspozycji na promieniowanie UV, natomiast reakcja fotoalergiczna rozwija się z opóźnieniem i częściej przypomina swędzący wyprysk.

Najczęstsze objawy obejmują:

• Rumień i pieczenie – zwykle pojawiają się najszybciej, często w ciągu kilku godzin od ekspozycji na słońce.
• Obrzęk skóry – częściej towarzyszy silniejszym reakcjom fototoksycznym.
• Pęcherze, pękanie i łuszczenie naskórka – wskazują na bardziej nasilone uszkodzenie skóry i wymagają konsultacji lekarskiej.
• Świąd i wysypkę – są typowe zwłaszcza dla reakcji fotoalergicznej, która pojawia się z opóźnieniem.
• Przebarwienia pozapalne – mogą utrzymywać się tygodniami albo miesiącami po ustąpieniu ostrej fazy.

Nasilenie zmian zależy od dawki substancji fotouczulającej, czasu ekspozycji na promieniowanie UV oraz indywidualnej wrażliwości skóry. Dlatego ten sam lek nie u każdej osoby wywołuje identyczną reakcję.

Które grupy leków najczęściej uczulają na słońce?

Ryzyko fotouczulenia dotyczy wielu leków. Szczególną ostrożność zaleca się przy tych preparatach, których substancje czynne są opisywane jako zwiększające wrażliwość skóry na promieniowanie UV. Należą do nich:

• Antybiotyki – do tej grupy należą m.in. tetracykliny, sulfonamidy, fluorochinolony, azytromycyna oraz gryzeofulwina.
• Diuretyki – fotouczulenie wiąże się m.in. z furosemidem, tiazydami i acetazolamidem.
• Leki kardiologiczne – wymienia się tu m.in. amiodaron, nifedypinę, chinidynę, sotalol, niektóre statyny oraz inhibitory konwertazy angiotensyny.
• NLPZ – nadwrażliwość na światło mogą nasilać m.in. ibuprofen, naproksen i ketoprofen, także w preparatach stosowanych miejscowo.
• Leki przeciwdepresyjne – część substancji z tej grupy może zwiększać reaktywność skóry na UV.
• Chemioterapeutyki – wiele cytostatyków zwiększa wrażliwość na promieniowanie UV.
• Leki przeciwhistaminowe – takie działanie częściej występowało w przypadku leków starszych generacji.

Znaczenie ma zawsze substancja czynna, a nie sama nazwa handlowa leku. Nasilenie reakcji zależy od dawki, czasu stosowania i indywidualnej wrażliwości skóry, dlatego przy tych grupach leków zaleca się sprawdzenie ulotki oraz składu preparatu przed ekspozycją na słońce lub przed planowanym zabiegiem wykorzystującym światło.

Czy ibuprofen i inne popularne leki mogą zwiększać wrażliwość na światło?

Ibuprofen, naproksen i ketoprofen należą do NLPZ, czyli niesteroidowych leków przeciwzapalnych. To preparaty powszechnie stosowane przy bólu, gorączce i stanach zapalnych, dlatego łatwo przeoczyć, że ich substancje czynne mogą nasilać nadwrażliwość skóry na promieniowanie UV. Ryzyko nie dotyczy wyłącznie tabletek. Szczególną ostrożność zaleca się przy ketoprofenie stosowanym miejscowo, na przykład w żelu na stawy lub mięśnie, bo to właśnie ta forma leku bywa częściej związana z reakcją fotoalergiczną.

Zioła, olejki i suplementy a działanie fotouczulające

Zwiększenie nadwrażliwości na promieniowanie UV nie ogranicza się do osób stosujących niektóre leki. Podobne działanie wykazują wybrane substancje roślinne obecne w suplementach, herbatach ziołowych i preparatach stosowanych miejscowo.

Do najlepiej opisanych substancji roślinnych i preparatów o takim działaniu należą:

• Dziurawiec – zawiera hyperycynę, substancję fotouczulającą pochodzenia roślinnego. Ryzyko dotyczy suplementów doustnych oraz preparatów ziołowych stosowanych na skórę.
• Bergamotka – olejek z tej rośliny zawiera furanokumaryny, które po kontakcie ze skórą i ekspozycji na słońce mogą wywołać reakcję fototoksyczną, niekiedy z przebarwieniem utrzymującym się dłużej po ustąpieniu stanu zapalnego.
• Rumianek, nagietek, arnika – te składniki rzadziej wiążą się z fotouczuleniem, ale mogą nasilać reakcję skóry po ekspozycji na UV, zwłaszcza gdy występują w kosmetykach nakładanych przed wyjściem na słońce.
• Olejek z limonki, cytryny i inne olejki cytrusowe – podobnie jak bergamotka mogą zwiększać ryzyko reakcji po ekspozycji na światło.

Suplementy diety zwykle nie mają tak rozbudowanych informacji o działaniach niepożądanych jak leki, dlatego przed ekspozycją na słońce dobrze sprawdzać skład preparatu. Ostrożność powinna dotyczyć także kosmetyków – ekspozycja na słońce nie jest polecana w przypadku stosowania retinoidów czy też kwasów (AHA i BHA). W razie wątpliwości, zawsze warto sprawdzać ulotki producentów i skład preparatów.

Jak sprawdzić, czy lek jest fotouczulający?

Pierwszym źródłem informacji pozostaje ulotka. W sekcji działań niepożądanych oraz ostrzeżeń warto sprawdzić, czy pojawiają się określenia takie jak „nadwrażliwość na światło”, „reakcje fotoalergiczne” albo „fototoksyczne”. Najważniejsza jest substancja czynna preparatu a nie jego nazwa, bo produkty o identycznym lub zbliżonym składzie są oferowane pod różnymi nazwami handlowymi.

Jeśli ulotka nie daje jasnej odpowiedzi albo nie ma do niej dostępu, najlepiej skonsultować się z farmaceutą albo lekarzem prowadzącym, zwłaszcza przed planowaną ekspozycją na słońce lub zabiegiem z użyciem światła albo lasera.

Ochrona przeciwsłoneczna podczas stosowania leków światłouczulających

Podczas przyjmowania leków fotouczulających codzienna fotoprotekcja jest koniecznością, jeśli chcemy zminimalizować ryzyko nadmiernej reakcji skóry na słońce oraz przebarwień. Co ważne, stosowanie wysokich filtrów przeciwsłonecznych jest rekomendowane nie tylko do chwili zakończenia kuracji lekiem lub inną substancją światłouczulającą, ale jeszcze przez jakiś czas - szczegóły zależą od tego, jak długo dana substancja utrzymuje się jeszcze w organizmie. O szczegółach warto porozmawiać z lekarzem prowadzącym lub dermatologiem.

Podstawą ochrony jest krem z filtrem UVA i UVB. Oto najważniejsze zasady dotyczące fotoprotekcji:

• Filtr SPF 50+– powinien być stosowany codziennie na odsłonięte partie skóry, niezależnie od pogody i pory roku.
• Ochrona mechaniczna– nakrycie głowy, okulary przeciwsłoneczne i ubranie osłaniające ramiona oraz przedramiona, czyli miejsca najczęściej narażone na reakcję także warto stosować w słoneczne dni.
• Unikanie słońca między 11:00 a 16:00 – wtedy natężenie promieniowania UV jest zwykle najwyższe.

Sam krem z filtrem nie niweluje działania substancji fotouczulającej, a jedynie ogranicza ilość promieniowania docierającego do skóry. Dlatego przy lekach o wyższym potencjale fototoksycznym, między innymi części antybiotyków, diuretyków czy leków kardiologicznych, fotoprotekcję łączy się z realnym ograniczeniem czasu spędzanego na słońcu.

Leki światłouczulające a zabiegi laserowe i z użyciem światła

U pacjentów przyjmujących substancje i leki fotouczulające ryzyko powikłań po zabiegach z użyciem lasera bywa wyższe niż u osób nieprzyjmujących takich preparatów. Nadwrażliwa skóra może zareagować silniejszym rumieniem, obrzękiem, a nawet poparzeniem w miejscu działania wiązki światła, mimo że parametry urządzenia są ustawione standardowo.

Z tego powodu leki fotouczulające, zwłaszcza antybiotyki, retinoidy doustne i część leków kardiologicznych, traktuje się jako przeciwwskazanie względne do zabiegów z użyciem lasera i światła. Decyzję o wykonaniu procedury podejmuje się indywidualnie, po ocenie rodzaju leku, czasu jego przyjmowania i planowanego obszaru zabiegowego.

Czy wszystkie lasery i zabiegi oparte na świetle niosą takie samo ryzyko?

Nie, ryzyko różni się w zależności od typu lasera i głębokości działania wiązki światła w skórze. Zabiegi zamykające naczynka czy usuwające zmiany skórne, które penetrują głębsze warstwy skóry, wiążą się z wyższym ryzykiem powikłań u osób przyjmujących leki fotouczulające.

Do zabiegów wysokiego ryzyka dla osób przyjmujących substancje fotouczulające należą między innymi:

• Lasery ablacyjne – na przykład laser CO2.
• Lasery diodowe.
• Zabiegi IPL.

Przed każdym zabiegiem warto poinformować specjalistę, który go wykonuje o przyjmowanych lekach, nawet jeśli procedura wydaje się mało inwazyjna. Warto pamiętać o tym, że w niektórych wskazaniach podobny efekt można osiągnąć stosując także inne zabiegi, dlatego warto porozmawiać ze specjalistą, by dobrać korzystną, ale i najbezpieczniejszą procedurę.

Bibliografia

• Drug-induced photosensitivity (DIP) — DermNet
• Drug-Induced Photosensitivity: Clinical Types of Phototoxicity and Photoallergy and Pathogenetic Mechanisms
• Drug‐induced photosensitivity: culprit drugs, potential mechanisms and clinical consequences
• Latest Evidence Regarding the Effects of Photosensitive Drugs on the Skin: Pathogenetic Mechanisms and Clinical Manifestations
• Tetracyclines and photosensitive skin reactions: A narrative review