Grzybica skóry głowy przypomina łupież. Objawy, które mylą najczęściej

Wbrew obiegowym opiniom, na grzybicę skóry wcale nie zapadają wyłącznie osoby zaniedbujące higienę. Ten problem może dotknąć każdego z nas. To tylko jeden z powodów, dla których nie należy zwlekać z konsultacją lekarską. Co więcej, nieleczona grzybica skóry głowy może prowadzić do poważnych powikłań – w tym do trwałego uszkodzenia mieszków włosowych i do łysienia. Największym wyzwaniem nie jest samo leczenie grzybicy skóry głowy, ale szybkie rozpoznanie choroby i wdrożenie właściwej terapii. W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest grzybica skóry głowy, skąd się bierze, jak ją rozpoznać i skutecznie leczyć.

Czym jest grzybica skóry głowy i jakie są jej przyczyny?

Grzybica skóry głowy to zakażenie grzybicze wywołane przez dermatofity, które atakują włosy i skórę głowy. Choroba ta prowadzi do uszkodzenia struktury włosa oraz wywołuje stan zapalny o różnym nasileniu – od łagodnych zmian złuszczających po ciężkie zmiany zapalne.

Niestety niektórzy pacjenci przez długi czas traktują pierwsze objawy jako wstydliwy ale niegroźny defekt. To właśnie jeden z głównych powodów opóźnionej diagnostyki. Tymczasem im później uda się postawić diagnozę, tym bardziej skomplikowane może się okazać leczenie. Na dodatek zakaźny charakter choroby sprawia, że ignorując ją, stanowimy zagrożenie dla innych osób.

Rodzaje grzybów wywołujących infekcję

Chorobę wywołują grzyby zwane dermatofitami, które mają zdolność do rozkładu keratyny – białka budującego włosy i naskórek.

Najczęściej winne są następujące grzyby:

• Trichophyton – to najczęstsza przyczyna grzybicy skóry głowy u dorosłych. Grzyby z tego rodzaju wnikają do wnętrza włosa i prowadzą do jego osłabienia oraz łamliwości. Zakażenia te często mają przewlekły przebieg i mogą być trudniejsze do leczenia.
• Microsporum – częściej występują u dzieci. Atakują powierzchnię włosa, powodując jego łuszczenie i charakterystyczne ogniska wyłysienia. W praktyce klinicznej często obserwujemy ich związek z kontaktem ze zwierzętami.

Czynniki ryzyka rozwoju grzybicy

Często za pojawieniem się grzybicy skóry głowy nie stoi jedna przyczyna, ale kilka działających razem. Czynniki ryzyka to:

• Obniżona odporność organizmu – osłabienie układu immunologicznego to jeden z najważniejszych czynników ryzyka. Dotyczy to zarówno osób przewlekle chorych (np. na cukrzycę), jak i pacjentów po antybiotykoterapii lub w okresach silnego stresu. Organizm takich osób gorzej radzi sobie z kontrolą namnażania patogenów.
• Bliski kontakt z zakażonymi osobami lub zwierzętami – dermatofity łatwo przenoszą się poprzez bezpośredni kontakt. Często obserwujemy przypadki zakażeń u dzieci po kontakcie z kotami lub psami. Ze względu na zakaźny charakter, w środowiskach takich jak szkoły czy przedszkola, infekcja może szerzyć się bardzo szybko.
• Niewłaściwa higiena – przesada w każdą stronę jest niekorzystna. Zbyt rzadkie mycie głowy sprzyja namnażaniu drobnoustrojów, ale również nadmierna higiena – szczególnie z użyciem silnych detergentów – może uszkadzać barierę ochronną skóry, ułatwiając wnikanie patogenów.
• Korzystanie ze wspólnych przedmiotów użytku osobistego – czapki, szczotki, ręczniki czy słuchawki – to częste źródła zakażenia. Zdarza się, że do naszej Kliniki trafiają jednocześnie lub w niedługich odstępach czasu członkowie jednej rodziny.
• Mikrourazy skóry głowy – nawet drobne uszkodzenia naskórka – powstałe na przykład podczas drapania lub intensywnego szczotkowania – mogą stanowić bramę, przez którą do skóry wnikną grzyby.
• Wilgotne środowisko – długotrwała wilgoć (np. noszenie mokrej czapki, niewysuszone włosy) sprzyja rozwojowi dermatofitów.

Jak rozpoznać grzybicę skóry głowy? Objawy i diagnostyka

Rozpoznanie grzybicy skóry głowy wymaga dokładnej oceny klinicznej, a często również potwierdzenia badaniami dodatkowymi. Objawy mogą być różnorodne, dlatego łatwo o pomyłkę w przypadku autodiagnozy – zawsze należy skonsultować się z lekarzem.

Typowe objawy grzybicy na głowie

Do najczęstszych symptomów grzybicy skóry głowy należą:

• Ogniska złuszczania skóry – najczęściej mają formę suchych, szarawych lub białawych łusek. Mogą przypominać łupież, ale zwykle są bardziej ograniczone i towarzyszy im stan zapalny.
• Łamliwość i wypadanie włosów – to objaw bardzo charakterystyczny. Włosy łamią się tuż przy skórze, co daje efekt czarnych kropek. U części pacjentów dochodzi do powstawania wyraźnych ognisk wyłysienia.
• Świąd skóry głowy – może mieć różne nasilenie – od niewielkiego do bardzo uciążliwego. Drapanie dodatkowo pogarsza stan skóry i sprzyja nadkażeniom.
• Rumień i stan zapalny – zmiany mogą być zaczerwienione, bolesne, a w cięższych przypadkach pojawia się obrzęk.
• Zmiany ropne – w bardziej zaawansowanych przypadkach obserwujemy bolesne, guzowate nacieki z wydzieliną ropną. To forma wymagająca pilnego leczenia, ponieważ może prowadzić do trwałego łysienia.
• Strupy i nadżerki – powstają w wyniku uszkodzenia skóry i wtórnych infekcji bakteryjnych.

Czy grzybica może powodować gorączkę?

W typowej grzybicy skóry głowy gorączka nie występuje. Może pojawić się jedynie w ciężkich, zapalnych formach zakażenia lub przy nadkażeniu bakteryjnym. Wynika to z reakcji układu immunologicznego na intensywny stan zapalny.

Metody diagnostyczne – jak potwierdzić chorobę?

Jeśli pacjent dostrzega u siebie zmiany na skórze głowy i inne objawy, które mogą wskazywać na grzybicę skóry głowy, powinien zgłosić się do dermatologa, który dokładnie obejrzy zmiany i zleci wykonanie kilku badań.

Najczęściej wykorzystywane są następujące metody diagnostyczne:

• Badanie mikologiczne – polega na pobraniu materiału (łusek skóry, włosów) i ocenie pod mikroskopem. Pozwala szybko wykryć obecność strzępek grzyba.
• Hodowla grzyba – umożliwia identyfikację konkretnego gatunku dermatofitu. Jest bardziej czasochłonna (wynik otrzymujemy nawet dopiero po kilku tygodniach), ale niezwykle ważna przy planowaniu lub modyfikowaniu leczenia.
• Lampa Wooda – niektóre gatunki grzybów wykazują charakterystyczną fluorescencję. Badanie jest szybkie i nieinwazyjne, ale nie obejmuje wszystkich możliwych patogenów.
• Trichoskopia (dermatoskopia włosów) – nowoczesna metoda obserwowania skóry głowy w dużym powiększeniu, która pozwala ocenić strukturę włosów i skóry. W przypadku infekcji grzybiczej widoczne są zazwyczaj charakterystyczne zmiany: włosy przecinkowate czy korkociągowate.

Ponieważ objawy grzybicy skóry głowy nie są charakterystyczne tylko dla tego schorzenia, istotna jest również diagnostyka różnicowa. Grzybicę skóry głowy należy odróżnić od:

• Łojotokowego zapalenia skóry głowy (ŁZS) – bywa mylone z grzybicą w formie złuszczającej, ale przy ŁZS łuski są zazwyczaj tłustawe i żółte, a objawy mogą obejmować nie tylko skórę głowy, ale również inne owłosione obszary skóry. W przypadku ŁZS włosy nie łamią się też tuż przy skórze.
• Łuszczyca skóry głowy – w tym wypadku łuski na skórze głowy są najczęściej srebrzyste.
• Liszajec zakaźny – może przypominać grzybicę skóry głowy, jednak antybiotykoterapia (która jest nieskuteczna w przypadku grzybicy) szybko przynosi poprawę.

Skuteczne metody leczenia grzybicy skóry głowy

Leczenie grzybicy skóry głowy wymaga podejścia kompleksowego. Terapia miejscowa rzadko jest wystarczająca sama w sobie. Najlepiej sprawdza się połączenie farmakoterapii ze środkami zewnętrznymi, nie można także zapominać o właściwej pielęgnacji skóry głowy oraz o zapobieganiu nawrotom.

Obecnie w leczeniu, jak i profilaktyce grzybicy skóry głowy coraz większe znaczenie odgrywają nowoczesne terapie wspomagające – np. terapie fotodynamiczne, laseroterapia lub procedury iniekcyjne. W Klinice Hospittal oferujemy naszym pacjentom kompleksową opiekę – od diagnostyki poprzez dobór i prowadzenie terapii aż po opiekę po leczeniu i profilaktykę. W zaawansowanych przypadkach, gdy u pacjentów doszło do utraty włosów na skutek nieleczonej grzybicy, możemy zaproponować ewentualny przeszczep włosów.

Leczenie doustne – leki przeciwgrzybicze i ich działanie

Leczenie ogólne jest podstawą terapii, ponieważ grzyby lokalizują się w mieszkach włosowych, gdzie trudno jest dotrzeć. Do najważniejszych substancji aktywnych należą:

• Terbinafina – hamuje syntezę ergosterolu (składnika błony komórkowej grzybów). Prowadzi to do ich obumierania. Jest szczególnie skuteczna w zakażeniach wywołanych przez dermatofity z rodzaju Trichophyton.
• Gryzeofulwina – to lek starszego typu, który jednak wciąż znajduje zastosowanie w leczeniu grzybicy skóry głowy u dzieci. Hamuje podziały komórkowe grzybów i gromadzi się w keratynie, co chroni nowo rosnące włosy przed zakażeniem.
• Flukonazol, Itrakonazol – to leki o szerokim spektrum działania. Działają zarówno na dermatofity, jak i na drożdżaki, a nawet na niektóre grzyby pleśniowe. Uszkadzają błony komórkowe grzybów i hamują ich wzrost, blokują namnażanie się grzybów, dzięki czemu układ odpornościowy pacjenta może zwalczyć infekcję.

Dobór leku zależy od patogenu, wieku pacjenta i stopnia zaawansowania grzybicy. W przypadku bardzo wcześnie wykrytej infekcji wystarczające mogą okazać się nawet leki miejscowe.

Leczenie miejscowe – kiedy i jak stosować?

Miejscowe leczenie może być terapią pierwszego wyboru w przypadku wczesnej diagnozy, jak również stanowić uzupełnienie terapii doustnej oraz wsparcie profilaktyki zakażeń (np. u osób mieszkających z zakażonym pacjentem).

Do substancji czynnych o działaniu miejscowym należą:

• Ketokonazol – działa przeciwgrzybiczo i przeciwzapalnie.
• Cykolopiroksolamina – ma szerokie spektrum działania, także przeciwbakteryjne.
• Siarczek selenu – zmniejsza łuszczenie i działa przeciwgrzybiczo.

Czas trwania terapii i oczekiwane efekty

Leczenie grzybicy skóry głowy trwa zwykle od 4 do 8 tygodni, a w niektórych przypadkach dłużej. Pierwsze efekty pojawiają się po kilku tygodniach, jednak pełna regeneracja włosów może zająć miesiące.

Terapii nie należy odwlekać, gdyż brak leczenia może przyczynić się do powikłań:

• nadkażeń bakteryjnych,
• bliznowacenia skóry,
• trwałego wyłysienia.

Potencjalne skutki uboczne leczenia

Sama terapia może wiązać się z wystąpieniem efektów ubocznych. Najczęściej mają one łagodny charakter i ustępują same (np. zaburzenia żołądkowo-jelitowe), ale już w przypadku reakcji alergicznej konieczna będzie modyfikacja leczenia. Zarówno w związku z samą grzybicą, jak i jej terapią, należy obserwować reakcje organizmu i postępy leczenia.

Sygnały alarmowe, które wymagają konsultacji medycznej:

• nasilony ból,
• ropne zmiany,
• wystąpienie objawów ogólnoustrojowych,
• zaobserwowanie działań niepożądanych leków.

Grzybica skóry głowy u dzieci – na co zwrócić uwagę?

U dzieci grzybica skóry głowy występuje znacznie częściej niż u dorosłych. Wynika to z niedojrzałości układu odpornościowego oraz częstych kontaktów w grupach rówieśniczych. Objawy mogą być bardziej nasilone, a przebieg gwałtowny. Bardzo istotne znaczenie ma szybkie rozpoznanie – opóźnienie leczenia zwiększa ryzyko trwałego łysienia.

Jak zapobiegać nawrotom grzybicy skóry głowy?

Profilaktyka ma ogromne znaczenie w ograniczaniu nawrotów choroby, a także w zmniejszeniu ryzyka zakażenia się od innych domowników. Liczy się przestrzeganie zasad higieny, właściwa pielęgnacja skóry głowy oraz unikanie tych czynników, które sprzyjają infekcji.

Bardzo ważne jest też unikanie najczęstszych błędów w leczeniu i profilaktyce grzybicy skóry głowy – należą do nich:

• Zbyt szybkie przerwanie kuracji – np. tuż po wyleczeniu widocznych zmian skórnych, choć lek został przepisany na dłuższy czas.
• Stosowanie wyłącznie środków trychologicznych – np. szamponów, które mogą być zbyt słabe w zaawansowanych przypadkach.
• Leczenie na własną rękę – np. produktami posiadanymi w domowej apteczce z poprzedniej kuracji albo środkami bez recepty.

Zasady higieny i pielęgnacji skóry głowy

Odpowiednia higiena to fundament profilaktyki nawrotów grzybicy skóry głowy. Niektórzy pacjenci popadają jednak w skrajność i zaczynają myć głowę zbyt często, stosując stale preparaty o działaniu antybakteryjnym. Istotne jest utrzymanie równowagi mikrobiomu skóry głowy – nadmierne stosowanie środków antybakteryjnych może przynieść odwrotny efekt od zamierzonego.

W ramach profilaktyki zalecenia obejmują:

• regularne mycie skóry głowy łagodnymi preparatami,
• dokładne suszenie włosów,
• unikanie kosmetyków z silnymi detergentami w składzie,
• stosowanie indywidualnych akcesoriów do włosów.

Unikanie czynników sprzyjających infekcji

Aby zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby, warto ograniczyć ekspozycję na czynniki sprzyjające zakażeniom – należą do nich:

• kontakt z zakażonymi ludźmi i zwierzętami,
• współdzielenie przedmiotów osobistych,
• wilgotne środowisko,
• uszkodzenia skóry.

Po zakończeniu leczenia warto:

• kontynuować profilaktyczne stosowanie szamponów przeciwgrzybiczych,
• regularnie kontrolować stan skóry,
• reagować na pierwsze objawy nawrotu.

5 etapów skutecznego leczenia grzybicy głowy

• Konsultacja lekarska – najważniejsza dla postawienia diagnozy i wdrożenia właściwego leczenia.
• Rozpoczęcie leczenia doustnego lekami przeciwgrzybiczymi – eliminują źródło infekcji w mieszkach włosowych.
• Stosowanie miejscowych preparatów – ogranicza zakaźność i wspiera terapię.
• Kontrola efektów terapii – pozwala ocenić skuteczność i ewentualnie zmodyfikować leczenie.
• Profilaktyka nawrotów – obejmuje higienę i eliminację czynników ryzyka.

BIBLIOGRAFIA:

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK536909/

https://link.springer.com/article/10.1007/s11046-016-0058-8

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1578219008702087

https://aestheticcosmetology.com/wp-content/uploads/2019/06/ke2019.3-7.pdf

https://forumpediatrii.pl/artykul/zakazenia-skory-i-tkanek-miekkich-wieku-dzieciecego